Muzeum Dziedzictwa Kresów Dawnej Rzeczypospolitej zgodnie z intencją wyrażoną w Uchwale Sejmiku Województwa Podkarpackiego Nr XXXVII/711/13 z dnia 26 sierpnia 2013 roku , ma być instytucją kultury realizującą działania na wielu płaszczyznach w odniesieniu do dziedzictwa Kresów. Szeroki zakres działalności Muzeum jest związany z wielowymiarowością dziedzictwa Kresów, które obejmuje bardzo wiele, niejednokrotnie odległych od siebie nawzajem wątków i elementów(zarówno obyczaje kulinarne jak i historię oręża). Organizatorem Muzeum będzie Samorząd Województwa Podkarpackiego, a więc zgodnie z ustawą o muzeach będzie to  muzeum samorządowe. Jednakże zasięg oddziaływania jego oddziaływania wykroczy poza granice województwa, co więcej – Muzeum będzie bardzo ważną instytucją w skali ogólnonarodowej, a także ponadnarodowej.      

A oto najważniejsze jego założenia.

1. Zdefiniowanie pojęć

W założeniach do projektu należy przede wszystkim rozszyfrować pojęcia zawarte w nazwie MDKDR:

  • Dawna Rzeczpospolita,
  • Kresy,
  • Dziedzictwo

Proponujemy, by Dawna Rzeczpospolita oznaczała historyczne organizacje narodu polskiego od początków polskiej państwowości do momentu nieodwracalnego utracenia ziem leżących po wschodniej stronie współczesnej Rzeczpospolitej, nie tracąc jednak z oczu tego, co wydarzyło się na tych terenach po rozbiorach. Jednocześnie Rzeczpospolita nie oznacza jedynie nazwy państwa, lecz kieruje ku jego ustrojowi – republikanizmowi, który okazał się atrakcyjny dla wielu sąsiednich nacji(czego świadectwem były chociażby unie polsko-litewskie, zwłaszcza horodelska i lubelska), a także dawał schronienie licznym religiom i wspólnotom etnicznym, które w ramach Rzeczypospolitej mogły ukształtować swoją tożsamość.
Przez pojęcie "Kresy" będziemy rozumieć nie tylko tradycyjną nazwę ziem pogranicza, ale też inne obszary, nie graniczące obecnie z Polską, na których odnajdujemy ślady polskiej cywilizacji (np. Kazachstan). Dziedzictwo interesuje nas w szerokim wymiarze - zarówno antropologicznym jak i przyrodniczym, materialnym i niematerialnym, kulturowym, społecznym i politycznym. Należy jednocześnie podkreślić, że używanie pojęcia „Kresy” w obecnej sytuacji geopolitycznej może budzić nieufność u niektórych podmiotów i partnerów, których udział w budowaniu Muzeum Dziedzictwa Kresów Dawnej Rzeczypospolitej czy też współpraca z nimi, jest bardzo pożądana. Pojęcie „Kresów” należy ponadto do kategorii pojęć nieostrych. Dlatego z jednej strony należy podkreślać, że pojęcie „Kresy” nie będzie przez Muzeum utrwalane dla współczesnych stosunków społecznych, będzie ono traktowane jako pojęcie zakorzenione w kulturze. Również dlatego, że nie zostało ono wymyślone przez historyków, a przez Wincentego Pola-XIX-wiecznego polskiego poetę i geografa, który w poemacie „Mohort” zastosował Kresy w takim rozumieniu po raz pierwszy(„…zanim książę Józef objął komendę hufców na Ukrainie. Nowe życie rozpoczęło się na kresach(…)”. Znacznie bardziej precyzyjnie niż „Kresy” daje się zakreślić obszar „Międzymorza”, który-rozumiany jako przestrzeń, na której spotykają się różne narody, religie i kultury, tworząc unikalną mozaikę. Zgodnie z konwencją otwartej dyskusji, do debaty nad tym, czy i na ile pozostałe narody „międzymorza” chcą przyjąć jako własne dziedzictwo Kresów będą zapraszane środowiska opiniotwórcze, a zwłaszcza instytucje kultury z tych krajów. Warto wspomnieć, że odzyskawszy po roku 1989 niepodległość, Polacy nie odnieśli się do dziedzictwa Kresów – dlatego jednym z zadań Muzeum Dziedzictwa Kresów Dawnej Rzeczypospolitej będzie pomoc Polakom w odniesieniu się do tego dziedzictwa.

2. Delimitacja terytorialna

Współczesne regiony pogranicza, to trzy województwa: Podkarpackie, Lubelskie i Podlaskie. Jednak z uwagi na bogactwo zasobów zabytkowych i liczby śladów dziedzictwa wydaje się, że Podkarpackie jest najbardziej predystynowane do pełnienie roli lidera i organizatora MDKDR. W pierwszym etapie tworzenia nowej instytucji, najbardziej pragmatyczne wydaje się finansowani projektu z RPO dla Podkarpackiego. Nie można jednak wykluczyć innego wariantu, w którym do projektu przyłączą się pozostałe województwa Polski Wschodniej. W sposób naturalny, należy zaprosić do współpracy kraje nadbałtyckie (Litwa, Łotwa, Estonia) i graniczące z Polską po jej wschodniej stronie : Rosja, Białoruś i Ukraina. Jeśli projekt MDKDR zyska uznanie, to w kolejnym etapie współpraca międzynarodowa powinna zostać rozszerzona na całą Europę, z uwagi na koligacje rodzinne rodów wpływających na losy cywilizacji europejskiej.

3. Struktura MDKDR

Dziedzictwo materialne i przyrodnicze dawnej Rzeczpospolitej występuje w bardzo wielu miejscach Podkarpackiego. z tego względu MDKDR powinien mieć charakter organizacji sieciowej, dla której siedziba główna służy funkcjom kierowniczym, administracyjnym, koordynacyjnym, informacyjnym i naukowo-badawczym. Pozostałe "węzły sieci" to muzea, zabytki architektoniczne (świątynie), siedziby polskich rodów i inne obiekty zabytkowe, a także dziedzictwo przyrodnicze w postaci parków narodowych, parków krajobrazowych, rezerwatów i zabytków przyrody. W odniesieniu do ustawy o muzeach, MDKDR jako osoba prawna, powinna stać się właścicielem nieruchomości siedziby głównej oraz wybranych zabytków nieruchomych i ruchomych, objętych projektem. w przyszłości, należy uwzględnić także możliwość powiększania majątku MDKDR w drodze przyjmowania spadków, darowizn i dokonywania zakupów. Do uczestnictwa w projekcie MDKDR będą zapraszane, co oczywiste, inne podmioty posiadające różne statusy organizacyjne i własnościowe. Przynależność do MDKDR byłaby dokonywana za pomocą umów i porozumień umożliwiających wspólne działania, a także współfinansowanie wybranych przedsięwzięć.

4. Wstępna mapa drogowa

Założenia do projektu MDKDR powinny się rozpocząć od wytypowania najważniejszych obiektów i miejsc stanowiących w przyszłości szkielet projektowanego muzeum - główną trasę szlaku turystycznego, umożliwiającą przyszłym odwiedzającym sprawne poruszanie się po województwie (obszarze działania muzeum) zarówno przy użyciu transportu publicznego (kolej, autobus) jak i środków indywidualnych (samochód, rower). Wokół obiektów znajdujących się na szlaku głównym należy przewidzieć pętle oznakowane dla celów turystyki pieszej. Wszelkie działania związane z planowaniem ruchu turystycznego wewnątrz i wokół MDKDR powinny znaleźć odzwierciedlenie w planach zagospodarowania przestrzennego, strategią rozwoju województwa i planem rozwoju sieci kolejowej i drogowej. Można przyjąć jako wstęp do dalszego planowania, że MDKDR powinno bezwzględnie objąć swym zasięgiem: Łańcut, Baranów Sandomierski, Krasiczyn i Przemyśl.

5. Siedziba główna

Proponuje się, by siedzibę główną MDKDR zlokalizować w centralnej części województwa, która będzie jednocześnie pełnić funkcje punktu informacyjnego dla turystów i firm - organizatorów turystyki (biur podróży), a także inkubatora twórczej przedsiębiorczości związanej z kulturą, obsługą ruchu turystycznego (noclegi, gastronomia) oraz z działalnością MDKDR.

6. Forma organizacyjna

Proponuje się rozważenie wariantu utworzenia Fundacji Kresów przez Województwo Podkarpackie, która byłaby organem założycielskim dla MDKDR. Fundacja, a raczej dobrze sformułowany akt założycielski, pozwoli na gromadzenie dóbr związanego z kresami i budowanie kolekcji, a zapobiegnie podziałowi, sprzedaży lub sprzeniewierzeniu majątku. Ponadto fundacja może prowadzić odpłatną działalność statutową i działalność gospodarczą. Może także zakładać spółki dla wyodrębnionych działań komercyjnych.

7. Muzeum narracyjne

Trudno dziś podejmować jakąkolwiek aktywność publiczną bez wsparcia nowych technologii. Również w przypadku MDKDR należy przewidzieć utworzenie portalu zawierający uporządkowaną bazę danych zawierającą prezentacje:

  1. Miejsc – (miejscowości) – także za pomocą interaktywnej mapy (powiązane z rodami, osobami, obiektami i muzeami),
  2. Osób,
  3. Rodów,
  4. Obiektów zabytkowych i pamiątkowych (pamiątki, opisy obiektów, fotografie, skany 3d, opowieści, pliki dźwiękowe, mapy, skany dokumentów i publikacji) - wraz z ich opisami,
  5. Muzeów (każde istniejące muzeum udostępniające swoje obiekty posiada własny serwis w portalu),
  6. Innych obiektów kultury pamięci.

Portal powinien mieć charakter otwarty - stale wzbogacany treściami przez muzea, archiwa, biblioteki oraz osoby prywatne z kraju i z zagranicy.

Z Memorandum w sprawie opracowania koncepcji
Muzeum Dziedzictwa Kresów Dawnej Rzeczypospolitej